Na grenssteen 18 I bereiken we de bekende grensovergang De Poppe, gelegen aan de A1 in Nederland en de Autobahn 30 in Duitsland. Dit punt markeert een bijzonder stuk van de Nederlands-Duitse grens, waar tussen 1994 en 1998 een officiële grenscorrectie heeft plaatsgevonden.

Grenswijziging 1997

In 1997 is het grensverloop bij De Poppe aangepast. Deze wijziging heeft geleid tot een duidelijke herverdeling van het grondgebied rondom de parkeerplaatsen:

• De volledige parkeerplaats aan de Nederlandse zijde behoort sindsdien tot Duits grondgebied

• De parkeerplaats aan de zijde Nederland inis volledig Nederlands grondgebied gebleven

Deze aanpassing zorgt ervoor dat het huidige grensverloop afwijkt van de historische situatie. Voor liefhebbers van grensgeschiedenis en grensstenen is dit een interessant voorbeeld van hoe internationale grenzen in de praktijk kunnen veranderen.

De situatie rondom grens-stenen 18 II, 18 III en 18 VI

Naast de grenscorrectie is ook de status van verschillende grensstenen in dit gebied bijzonder.

Grenssteen 18 II

• In februari 2023 samen met Aafko grenssteen 18 II kunnen uitgraven

• De steen was deels bedekt, maar bleek nog intact aanwezig te zijn

Grenssteen 18 III

• Grenssteen 18 III wordt al jaren niet meer aangetroffen.

• De steen staat bekend als vermist en is tot op heden niet officieel teruggevonden.

• Gespeculeerd wordt dat de steen aan de voorzijde van het politiebureau, steen 18 III is.

Grenssteen 18 VI

• Grenssteen 18 VIwerd lange tijd als ‘verloren’ beschouwd

• In februari 2023 wisten Aafko en ik deze steen echter terug te vinden

• De vondst bevestigde dat de steen nog aanwezig was, ondanks eerdere aannames
  

Historische betekenis van De Poppe

De recente vondsten van de grensstenen 18 II en 18 VI onderstrepen dat het onderzoek naar grensstenen aan de Nederlands-Duitse grens nog altijd nieuwe inzichten kan opleveren.

Topotijdreis 1996

Topotijdreis 1997

Bij grenssteen nr. 20 staan we oog in oog met een bijzonder stuk geschiedenis. Deze steen dateert uit 1480 en geldt als de oudste grenssteen van Nederland. Daarmee is het een uniek monument binnen de Nederlands-Duitse grensregio en een belangrijke getuige van middeleeuwse territoriale afspraken.

Locatie van grenssteen 20

Grenssteen 20 bevindt zich langs de weg ‘Zur Grenze’, op de splitsing met de ‘Ventweg’,de verzorgingsweg die leidt naar de parkeerplaats bij de grensovergang. De ligging onderstreept de historische functie van deze plek als scheiding tussen twee gebieden.

Historische betekenis: grens tussen Twente en Bentheim

Oorspronkelijk markeerde grenssteen 20 de grens tussen:

• Twente

• Het Graafschap Bentheim

In 1480 was de bisschop eigenaar van het Graafschap Bentheim. In datzelfde jaar droeg hij het gebied over aan een oom. De plaatsing van de grenssteen hing samen met deze bestuurlijke overdracht en bevestigde de territoriale afbakening.

Medio 1824 zijn in de steen de letters:

• H (voor Hannover)

• N (voor Nederland)
  

gebeiteld. Deze toevoegingen weerspiegelen latere politieke veranderingen en de ontwikkeling van de huidige landsgrens.aanwezig zijn.

Uiterlijk en kenmerken van de oudste grenssteen

Wat grenssteen 20 bijzonder maakt, is dat hij er anders uitziet dan de latere genummerde grenspalen langs de Nederlands-Duitse grens. Dit komt mede omdat het wapen van het Graafschap van bentheim in de steen is gebeiteld.

Cultureel erfgoed aan de Nederlands-Duitse grens

Als oudste grenssteen van Nederland is grenssteen 20 niet alleen een markering in het landschap, maar ook een waardevol stuk cultureel erfgoed. De steen vertelt het verhaal van:

• Middeleeuwse machtsverhoudingen

• Bestuurlijke overdrachten

• De ontwikkeling van de Nederlands-Duitse grens

• Historische grensafbakening in Twente

Voor liefhebbers van grensstenen, lokale geschiedenis en erfgoed is deze locatie een bijzondere plek waar ruim vijf eeuwen geschiedenis tastbaar aanwezig zijn.

Op zo'n 65 meter van de T-splitsing Vrijdijk en Holtweg, treffen we bijna naast grenssteen 25 een Markesteen.

Deze steen geeft (gaf) de grens aan tussen de Marke Beuningen en Marke De Lutte.

Op mijn foto's is te zien dat het informatiebordje is verdwenen. Via Harry is dit gemeld aan de Werkgroep Grensstenen van de Historische vereniging 'De Dree Marken', die voor een nieuw bordje zullen zorgen. Van hen, via Harry, ontving ik de foto mét bordje.

De gronden die gezamenlijk werden gebruikt stonden bekend als gemene gronden. De deelnemers aan een marke werden markegenoten genoemd. In het begin hadden alle deelnemers een gelijke stem bij besluiten. Later werd vaak een markerichter aangesteld als voorzitter en beslisser.

Marken in Oost-Nederland

Marken kwamen vooral voor in Oost-Nederland, met name in regio’s zoals Twente, de Achterhoek en Drenthe. Het woord marke is waarschijnlijk afgeleid van het Oudnederlandse woord “marka”, dat grens, afscheiding of afbakening betekent.

In sommige streken, zoals Drenthe, wordt het woord marke nog steeds gebruikt in de betekenis van grens of scheiding. Daarnaast kan het woord ook verwijzen naar het gebied dat bij een dorp hoort.

Bestuur van de marke in Twente

In Twente lag het bestuur van de marke meestal in handen van de eigenaren van de gewaarde boerderijen. Het aantal eigenerfden (boeren die hun eigen grond bezaten) was relatief klein.

Het voorzitterschap van een marke was vaak verbonden aan een specifieke boerderij. De voorzitter werd holtrichter of markerichter genoemd. De vergadering van de markegenoten heette het holtgericht of holtink.

De Marke: Middeleeuwse organisatie van boeren in Oost-Nederland

Deze namen verwijzen naar een belangrijke taak van de marke: het beheer van de houtopstanden op de gemeenschappelijke gronden en het voorkomen dat deze bossen werden uitgeput.

Taken en organisatie binnen de marke

Tijdens de markevergadering kwamen zowel de erfgenamen (eigenaren van boerderijen) als de buren (boeren binnen de gemeenschap) bijeen.

Voor het dagelijkse beheer werden uit de buren enkele boermannen gekozen. Hun taken bestonden onder meer uit:

• toezicht houden op het gebruik van de gemeenschappelijke gronden

• controle op houtkap en begrazing

• beheer van wegen en veldgronden

• handhaving van de regels van het markerecht

In de loop der tijd kwamen ook andere verantwoordelijkheden bij de marke te liggen, zoals bepaalde belastingen en kerkelijke (kerspel)zaken.

Bestaan van boermarken in de huidige tijd

In enkele dorpen binnen het Nedersaksische taalgebied bestaan boermarken nog steeds. Tegenwoordig beheren zij vaak boerenwegen, bosgebieden en ruige gronden die vroeger gemeenschappelijk bezit waren.

Daarnaast vervullen sommige marken tegenwoordig ook een sociale en organisatorische rol binnen het dorp. Zij treden op als dorpsvereniging, behartigen lokale belangen en organiseren activiteiten voor de gemeenschap.

De marke, ook wel markegenootschap of boermarke genoemd, was een organisatievorm uit de middeleeuwen waarbij een groep vrije boeren samenwerkte om gezamenlijke gronden te beheren en te gebruiken. Deze boeren hadden gebruiksrechten en onderhoudsplichten volgens het zogenoemde markerecht of markekeur.